Zrównoważone gospodarowanie pastwiskami może jednocześnie wspierać produkcję mleka i mięsa oraz poprawiać kondycję gleby i zdolność ekosystemów do magazynowania węgla – wynika z oceny technicznej Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO). Organizacja zwraca uwagę, że użytki zielone mają duże znaczenie dla światowego bezpieczeństwa żywnościowego, ale ich potencjał jest ograniczany m.in. przez nadmierny wypas, przekształcanie gruntów, pustynnienie i długotrwałe susze.
Użytki zielone zajmują ponad połowę powierzchni lądowej świata
FAO zwraca uwagę na skalę znaczenia naturalnych terenów trawiastych i pastwisk. Według przedstawionej oceny zajmują one ponad połowę powierzchni lądowej świata i stanowią ważne rezerwuary różnorodności biologicznej.
Ich znaczenie wykracza jednak daleko poza kwestie środowiskowe. Stan pastwisk jest bezpośrednio związany z możliwościami produkcji zwierzęcej, a tym samym z dostępnością mleka i mięsa.
Ma to szczególne znaczenie w regionach suchych i półsuchych, w których warunki nie pozwalają na efektywną produkcję roślinną. W takich miejscach wykorzystanie naturalnej roślinności przez zwierzęta gospodarskie umożliwia przekształcenie zasobów niedostępnych bezpośrednio dla człowieka w żywność.
Od produktywności tych terenów zależą również źródła utrzymania setek milionów pasterzy i producentów zwierząt gospodarskich.
FAO ostrzega przed degradacją pastwisk
Potencjał użytków zielonych jest jednak zagrożony przez postępującą degradację. FAO wskazuje w tym kontekście m.in. na nadmierny wypas, niekontrolowaną intensyfikację, przekształcanie terenów w monokultury, pustynnienie oraz długotrwałe okresy suszy.
Konsekwencje dotyczą zarówno środowiska, jak i produkcji rolniczej.
Utrata pokrywy roślinnej i postępująca erozja gleby oznaczają mniejszą dostępność naturalnej paszy dla bydła i innych zwierząt gospodarskich. Pogorszenie stanu gleby wpływa również na jej zdolność do zatrzymywania i wchłaniania wody.
FAO zwraca ponadto uwagę na węgiel organiczny zgromadzony w glebie. Degradacja pastwisk może prowadzić do jego uwalniania, podczas gdy dobrze zarządzane użytki zielone mogą pełnić ważną funkcję w jego magazynowaniu.
Zrównoważony wypas może wspierać regenerację gleby
Według FAO odpowiedzią nie jest rezygnacja z wypasu, ale właściwe zarządzanie jego intensywnością i sposobem prowadzenia.
Organizacja wskazuje m.in. na planowany wypas rotacyjny, odpowiednie okresy regeneracji pastwiska oraz kompleksowe zarządzanie stadem i użytkami zielonymi.
Zapewnienie roślinom czasu na odbudowę po wypasie może sprzyjać regeneracji systemów korzeniowych oraz odnawianiu się rodzimych gatunków roślin pastewnych. Jednocześnie odpowiednio prowadzony wypas może wspierać żyzność gleby oraz poprawiać infiltrację i retencję wody.
Ma to szczególne znaczenie w warunkach coraz częstszych okresów niedoboru opadów. Gleba o dobrej strukturze i większej zdolności zatrzymywania wody może zwiększać odporność systemu produkcyjnego na suszę.
Korzyści również dla gospodarstw mlecznych
Z punktu widzenia produkcji mleka dobrze zarządzane pastwiska mogą stanowić wartościowe źródło paszy i ograniczać zapotrzebowanie na część zewnętrznych nakładów.
FAO wskazuje, że odpowiednie gospodarowanie użytkami zielonymi może wspierać żywienie zarówno bydła mlecznego, jak i mięsnego, jednocześnie zmniejszając zależność gospodarstw od pasz treściwych i innych surowców kupowanych poza gospodarstwem.
Nie oznacza to oczywiście, że wypas może w każdym systemie całkowicie zastąpić inne elementy żywienia. Jego znaczenie zależy m.in. od warunków klimatycznych, jakości i dostępności pastwisk, obsady zwierząt czy oczekiwanego poziomu produkcji.
FAO wskazuje jednak, że właściwe zarządzanie wypasem może łączyć cele produkcyjne z regeneracją zdegradowanych terenów.
Pastwiska ważne dla produkcji mleka i mięsa
Znaczenie terenów trawiastych jest szczególnie duże w tych częściach świata, w których prowadzenie upraw jest trudne lub ekonomicznie nieuzasadnione.
W takich warunkach produkcja zwierzęca pozwala wykorzystywać zasoby, które w przeciwnym razie nie mogłyby zostać bezpośrednio wykorzystane do produkcji żywności dla ludzi.
Setki milionów osób są bezpośrednio zależne od ekosystemów pastwiskowych jako źródła dochodu. Jednocześnie gospodarstwa te dostarczają mleko i mięso na lokalne oraz regionalne rynki, przez co kondycja pastwisk staje się również elementem bezpieczeństwa żywnościowego.
Degradacja użytków zielonych może zatem oznaczać nie tylko problem środowiskowy. Mniejsza ilość dostępnej paszy może ograniczać możliwości utrzymania zwierząt i zwiększać koszty produkcji.
Wypas a magazynowanie węgla w glebie
Jednym z istotnych elementów oceny FAO jest również rola gleb użytków zielonych w obiegu węgla.
Znaczna część węgla w ekosystemach trawiastych znajduje się pod powierzchnią ziemi – w glebie i systemach korzeniowych roślin. Utrzymanie dobrej kondycji tych terenów ma więc znaczenie dla zachowania zgromadzonych zasobów węgla organicznego.
Degradacja gleby i utrata roślinności mogą prowadzić do jego uwalniania. Z kolei praktyki sprzyjające odbudowie systemów korzeniowych, utrzymaniu pokrywy roślinnej i poprawie jakości gleby mogą wspierać jej zdolność do magazynowania węgla.
Z tego względu FAO postrzega odpowiednie zarządzanie terenami trawiastymi nie tylko jako narzędzie wspierające produkcję zwierzęcą, ale także jako element działań środowiskowych i klimatycznych.
FAO apeluje o wsparcie dla producentów
Sama zmiana praktyk w gospodarstwach może jednak nie wystarczyć. FAO zwraca uwagę na potrzebę szerszego wsparcia instytucjonalnego i finansowego.
Organizacja apeluje, aby zrównoważone zarządzanie użytkami zielonymi było uwzględniane w strategiach klimatycznych i programach zielonego finansowania.
Wśród rekomendowanych działań znalazły się inwestycje w doradztwo techniczne prowadzone bezpośrednio w gospodarstwach oraz zwiększenie bezpieczeństwa praw do użytkowania gruntów.
FAO wskazuje również na możliwość tworzenia zachęt finansowych dla producentów, którzy poprzez sposób gospodarowania utrzymują pastwiska w dobrej kondycji i świadczą w ten sposób określone usługi środowiskowe.
Takie podejście ma znaczenie szczególnie tam, gdzie korzyści wynikające z poprawy jakości gleby, retencji wody czy ochrony różnorodności biologicznej pojawiają się w dłuższym okresie, podczas gdy koszty zmiany sposobu gospodarowania producent ponosi znacznie wcześniej.
Produkcja zwierzęca i ochrona pastwisk mogą iść w parze
Ocena FAO pokazuje, że dyskusja o przyszłości pastwisk nie powinna sprowadzać się do prostego przeciwstawiania produkcji zwierzęcej ochronie środowiska.
Kluczowy jest sposób zarządzania wypasem. Zbyt duża presja zwierząt może przyspieszać degradację terenu, ale odpowiednio zaplanowany wypas, dostosowany do możliwości regeneracyjnych pastwiska, może być elementem jego odbudowy.
Dla sektora mleczarskiego oznacza to możliwość łączenia efektywnego wykorzystania lokalnej bazy paszowej z działaniami poprawiającymi kondycję gleby i odporność gospodarstw na zmieniające się warunki klimatyczne.
Podsumowanie
FAO podkreśla, że użytki zielone i zrównoważony wypas odgrywają ważną rolę w światowym bezpieczeństwie żywnościowym. Dostarczają paszy dla bydła mlecznego i mięsnego, są podstawą utrzymania milionów gospodarstw, a jednocześnie pełnią istotne funkcje środowiskowe.
Nadmierny wypas, przekształcanie gruntów, pustynnienie i długotrwałe susze prowadzą jednak do degradacji tych terenów, ograniczając dostępność paszy, zdolność gleby do zatrzymywania wody oraz magazynowania węgla.
Według FAO odpowiednio prowadzony wypas może wspierać regenerację gleby, odnowę roślinności i retencję wody. Organizacja zachęca więc rządy i instytucje finansowe do wspierania producentów, którzy wdrażają praktyki pozwalające łączyć produkcję mleka i mięsa z długoterminową ochroną zasobów pastwiskowych.
Zobacz także: Grillowane brzoskwinie z burratą
