Europejscy producenci mleka domagają się zmian w unijnych regulacjach, które mają wzmocnić ich pozycję w negocjacjach z przetwórcami i handlem oraz skuteczniej chronić rynek przed kryzysami. European Milk Board (EMB) postuluje m.in. przeciwdziałanie zakupom produktów rolnych poniżej kosztów produkcji, obowiązkowe elementy umów, skuteczniejsze instrumenty zarządzania nadwyżkami oraz stosowanie tzw. klauzul lustrzanych wobec importowanej żywności. Dyskusja odbywa się w czasie, gdy UE pracuje nad zmianami dotyczącymi nieuczciwych praktyk handlowych i pozycji rolników w łańcuchu dostaw.
Producenci mleka chcą silniejszej pozycji na rynku
European Milk Board uważa, że trwające prace nad unijnymi regulacjami są okazją do głębszej reformy zasad funkcjonowania rynku mleka w Unii Europejskiej.
Organizacja wskazuje przede wszystkim na nierównowagę sił pomiędzy producentami rolnymi a kolejnymi uczestnikami łańcucha dostaw. Zdaniem EMB rolnicy nadal mają zbyt słabą pozycję negocjacyjną wobec przetwórców i sieci handlowych, a uzyskiwane ceny mleka nie zawsze pokrywają koszty jego produkcji.
Prezes European Milk Board Kjartan Poulsen podkreśla, że problemy strukturalne rynku mleka są znane od wielu lat. Według organizacji szczególnie dotkliwe stają się w okresach nadprodukcji, gdy podaż przewyższa popyt i pojawia się presja na ceny skupu.
Postulaty EMB pojawiają się w czasie zmian w unijnej polityce rolnej. Komisja Europejska prowadzi przegląd przepisów dotyczących nieuczciwych praktyk handlowych. Jednym z analizowanych problemów jest sytuacja, w której rolnicy są zmuszani do systematycznej sprzedaży produktów poniżej kosztów produkcji.
Zakaz zakupu poniżej kosztów produkcji
Jednym z najważniejszych postulatów European Milk Board jest wprowadzenie skuteczniejszej ochrony przed zakupem produktów rolnych po cenach niepokrywających kosztów ich wytworzenia.
Według EMB przy ustalaniu poziomu odniesienia powinny być uwzględniane pełne koszty produkcji. Organizacja sprzeciwia się jednocześnie rozwiązaniom, które ograniczałyby stosowanie takich przepisów w zależności od wielkości przedsiębiorstwa, jego obrotów czy innych kryteriów.
Obecna unijna dyrektywa dotycząca nieuczciwych praktyk handlowych zakazuje 16 praktyk w relacjach między przedsiębiorstwami w łańcuchu rolno-spożywczym. Wśród nich znajdują się m.in. opóźnienia płatności, anulowanie zamówień produktów łatwo psujących się z krótkim wyprzedzeniem, jednostronne zmiany warunków umowy czy działania odwetowe wobec dostawcy.
Obowiązujące przepisy nie ustanawiają jednak ogólnego unijnego zakazu zakupu produktów rolnych poniżej pełnych kosztów ich produkcji. Właśnie w tym zakresie EMB domaga się dalszych zmian.
UE również analizuje sprzedaż poniżej kosztów
Problem nie jest obecnie wyłącznie postulatem organizacji reprezentujących rolników. Komisja Europejska po pierwszej ocenie funkcjonowania dyrektywy UTP stwierdziła, że przepisy przyczyniły się do bardziej zrównoważonych relacji w łańcuchu rolno-spożywczym, ale jednocześnie dostrzegła obszary wymagające dalszego wzmocnienia.
Komisja zapowiedziała przegląd przepisów m.in. pod kątem skuteczniejszej ochrony rolników przed sytuacją, w której są oni zmuszani do systematycznej sprzedaży swoich produktów poniżej kosztów produkcji.
European Milk Board idzie jednak dalej. Organizacja chce, aby mechanizm uwzględniał pełne koszty ponoszone przez gospodarstwa oraz był powiązany z realnymi instrumentami egzekwowania prawa.
EMB postuluje więc nie tylko ustanowienie odpowiednich zasad, ale również skuteczne kontrole, sankcje odstraszające od naruszania przepisów oraz ochronę producentów zgłaszających nieprawidłowości.
Kryzys na rynku mleka – EMB chce systemu wczesnego ostrzegania
Drugim ważnym elementem propozycji jest stworzenie trwałego mechanizmu reagowania na kryzysy na rynku mleka.
Według European Milk Board jednym z problemów dotychczasowego systemu jest zbyt późna reakcja na pojawiające się nadwyżki. Gdy podaż mleka znacząco przewyższa popyt, presja cenowa może szybko przenosić się na gospodarstwa, podczas gdy interwencja następuje dopiero po pogorszeniu ich sytuacji ekonomicznej.
EMB chce, aby elementy opracowanego przez organizację Market Responsibility Programme zostały włączone do unijnej polityki rynkowej. System miałby umożliwiać wcześniejsze identyfikowanie nadwyżek i podejmowanie działań zanim spadek cen doprowadzi do głębokiego kryzysu.
Jako przykład skutecznego działania organizacja przywołuje unijny program dobrowolnego ograniczenia produkcji mleka z 2016 r. Mechanizm umożliwiał producentom otrzymanie rekompensaty za czasowe zmniejszenie dostaw.
Zdaniem EMB doświadczenia z tamtego okresu pokazują, że instrumenty oddziałujące bezpośrednio na podaż mogą być wykorzystywane do stabilizacji rynku mleka w UE.
Umowy na dostawy mleka mają lepiej chronić producentów
Kolejny postulat dotyczy umów zawieranych pomiędzy producentami mleka a nabywcami.
European Milk Board chce, aby kontrakty zawierały wiążące warunki, a przy określaniu cen wykorzystywane były odpowiednie wskaźniki kosztowe i rynkowe. Organizacja postuluje również stosowanie klauzul umożliwiających zmianę ceny w sytuacji istotnego wzrostu kosztów produkcji lub zmiany warunków rynkowych.
To szczególnie istotne w produkcji mleka, gdzie gospodarstwa ponoszą koszty przez cały rok, podczas gdy ceny pasz, energii, nawozów i innych środków produkcji mogą szybko się zmieniać.
EMB sprzeciwia się jednocześnie szerokim wyłączeniom spod obowiązku stosowania takich rozwiązań, argumentując, że mogłyby one osłabić skuteczność całego systemu.
Unia Europejska już posiada szczególne regulacje dotyczące kontraktów w sektorze mleka. Państwa członkowskie mogą wymagać pisemnych umów pomiędzy producentami a przetwórcami, obejmujących m.in. cenę, ilość dostarczanego mleka, czas trwania umowy, zasady płatności i odbioru surowca.
Trwające reformy unijnych przepisów zmierzają natomiast do szerszego stosowania pisemnych umów oraz dalszego wzmacniania organizacji producentów.
Silniejsze organizacje producentów i wspólne negocjacje
Wzmocnienie pozycji negocjacyjnej producentów mleka jest również jednym z kierunków działań instytucji unijnych.
Prawo UE pozwala rolnikom zrzeszonym w uznanych organizacjach producentów wspólnie negocjować określone warunki umów, w tym ceny surowego mleka. Ma to ograniczać dysproporcję pomiędzy pojedynczym gospodarstwem a dużym odbiorcą.
Planowane zmiany w CMO również zmierzają w stronę wzmacniania organizacji producentów i możliwości prowadzenia negocjacji zbiorowych.
Dla producentów mleka może mieć to szczególne znaczenie ze względu na charakter surowca. Mleko jest produkowane codziennie, ma ograniczoną trwałość i wymaga regularnego odbioru, co ogranicza możliwość wstrzymywania sprzedaży w oczekiwaniu na korzystniejszą cenę.
Klauzule lustrzane dla importowanej żywności
European Milk Board zwraca również uwagę na konkurencję pomiędzy produkcją europejską a żywnością sprowadzaną spoza UE.
Organizacja opowiada się za stosowaniem klauzul lustrzanych, czyli wymogów, zgodnie z którymi produkty trafiające na rynek unijny powinny spełniać standardy porównywalne z wymaganiami obowiązującymi europejskich producentów.
Według EMB rosnące wymagania dotyczące m.in. środowiska, dobrostanu zwierząt czy sposobu prowadzenia produkcji generują dodatkowe koszty dla gospodarstw w UE. Organizacja argumentuje, że import produktów wytwarzanych według mniej kosztownych standardów może stawiać europejskich rolników w mniej korzystnej sytuacji konkurencyjnej.
Postulat klauzul lustrzanych ma więc – według EMB – zapobiegać sytuacji, w której podnoszenie standardów europejskiej produkcji prowadziłoby do zastępowania jej importem.
Rynek mleka w UE czekają dalsze zmiany?
Dyskusja nad przyszłością rynku mleka w Unii Europejskiej obejmuje dziś znacznie więcej niż same ceny skupu. Dotyczy również sposobu zawierania umów, pozycji producentów wobec odbiorców, reagowania na nadprodukcję oraz warunków konkurencji z produktami importowanymi.
European Milk Board chce wykorzystać prowadzone obecnie reformy do wprowadzenia mechanizmów, które – według organizacji – pozwoliłyby zapobiegać kryzysom zamiast reagować dopiero po gwałtownym spadku cen.
Nie wszystkie postulaty EMB są jednak obowiązującymi lub uzgodnionymi rozwiązaniami unijnymi. Część z nich pozostaje propozycjami organizacji, które będą zależały od dalszego przebiegu procesu legislacyjnego.
Kierunek części prac instytucji UE jest już jednak widoczny: większe znaczenie pisemnych umów, wzmocnienie organizacji producentów i dalsza reforma przepisów dotyczących nieuczciwych praktyk handlowych. Dla producentów mleka kluczowe będzie to, w jakim stopniu ostateczne regulacje będą uwzględniały rzeczywiste koszty produkcji i zapewnią narzędzia pozwalające reagować na gwałtowne pogorszenie sytuacji rynkowej.
Zobacz także: Ceny mleka w Europie rosną. Ile płacą największe mleczarnie?
