Mniej produktu w niemal identycznym opakowaniu i przy tej samej cenie? UOKiK sprawdzi, jak cztery duże firmy informują konsumentów o zmniejszaniu gramatury produktów. Prezes Urzędu wszczął postępowania wyjaśniające wobec Danone, Mondelēz, Nestlé i Unilever. Chodzi o tzw. shrinkflację lub downsizing. Szczególnie interesujący z perspektywy sektora mleczarskiego jest fakt, że w badaniu UOKiK konsumenci wskazywali to zjawisko najczęściej w przypadku żywności, zwłaszcza nabiału i słodyczy.
UOKiK sprawdza shrinkflację w Polsce
Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów wszczął postępowania wyjaśniające dotyczące sposobu informowania konsumentów o zmianach ilości lub gramatury produktów.
Postępowania dotyczą czterech dużych przedsiębiorstw działających na polskim rynku: Danone, Mondelēz, Nestlé oraz Unilever. Firmy oferują w Polsce m.in. żywność, środki czystości oraz artykuły pielęgnacyjne.
UOKiK chce ustalić, czy przedsiębiorcy odpowiednio informują klientów o zmniejszeniu ilości oferowanych produktów i czy stosowane przez nich praktyki nie mogą wprowadzać konsumentów w błąd. Szczególna uwaga Urzędu dotyczy przypadków, w których gramatura produktu maleje, ale samo opakowanie nie zmienia się w sposób pozwalający łatwo zauważyć różnicę.
Na tym etapie nie oznacza to jednak stwierdzenia naruszenia prawa przez wymienione przedsiębiorstwa. UOKiK prowadzi postępowania wyjaśniające. Dopiero ich wyniki mogą zdecydować o ewentualnych dalszych działaniach.
Co to jest shrinkflacja?
Shrinkflacja, określana również jako downsizing, polega na zmniejszeniu ilości, masy lub objętości produktu. Jeżeli jednocześnie jego cena pozostaje na tym samym poziomie, w praktyce konsument otrzymuje mniej produktu za tę samą kwotę.
Przykładowo opakowanie zawierające wcześniej 100 g produktu może zostać zmniejszone do 90 g, kilogramowy produkt do 900 g, a litrowa butelka do 800 ml.
Problem z punktu widzenia konsumenta pojawia się szczególnie wtedy, gdy wygląd i wielkość opakowania pozostają bardzo podobne, przez co zmiana rzeczywistej ilości produktu może być trudna do zauważenia.
UOKiK podkreśla przy tym, że samo zmniejszenie gramatury produktu nie jest zakazane. Producent ma jednak obowiązek prawidłowo podać jego aktualną masę, objętość lub liczbę sztuk, a sposób prezentowania produktu nie może wprowadzać konsumenta w błąd.
Nabiał wśród kategorii kojarzonych ze shrinkflacją
Temat ma znaczenie również dla rynku produktów mlecznych.
Jak wynika z badania przeprowadzonego na zlecenie UOKiK w 2023 r., konsumenci najczęściej wskazywali występowanie downsizingu w przypadku produktów spożywczych, szczególnie nabiału i słodyczy.
Nie oznacza to, że badanie potwierdziło naruszenia prawa w tych kategoriach. Pokazuje jednak, gdzie konsumenci najczęściej dostrzegali zjawisko zmniejszania ilości produktu.
W przypadku produktów kupowanych regularnie zmiana może być trudniejsza do wychwycenia. Konsument przyzwyczajony do konkretnego opakowania jogurtu, sera, deseru mlecznego czy innego produktu może koncentrować się na cenie i wyglądzie opakowania, nie sprawdzając przy każdych zakupach jego gramatury.
Mniejsza gramatura i ta sama cena oznaczają wzrost ceny jednostkowej
Ekonomiczny efekt shrinkflacji jest prosty: jeśli cena produktu pozostaje bez zmian, a jego gramatura spada, rośnie cena za jednostkę produktu.
Przykładowo produkt kosztujący 5 zł przy gramaturze 500 g ma cenę jednostkową 10 zł/kg. Jeżeli jego gramatura zostanie zmniejszona do 450 g, ale cena nadal będzie wynosiła 5 zł, cena jednostkowa wzrośnie do około 11,11 zł/kg.
To wzrost o ponad 11%, mimo że cena widoczna na samym opakowaniu nie zmieniła się.
Dlatego w przypadku shrinkflacji szczególnego znaczenia nabiera porównywanie cen jednostkowych – za kilogram lub litr, a nie wyłącznie kwoty płaconej za jedno opakowanie.
Tomasz Chróstny: zmiana musi być uczciwie komunikowana
Prezes UOKiK Tomasz Chróstny zwraca uwagę właśnie na ekonomiczny efekt zmniejszenia gramatury przy zachowaniu dotychczasowej ceny.
Jak podkreślił:
„Zmniejszenie ilości czy gramatury produktu musi być uczciwie komunikowane. Jeżeli wygląd opakowania nie sugeruje zmian, konsumenci mogą nie zauważyć różnicy. Zmniejszenie gramatury bez zmiany ceny oznacza w rzeczywistości, że za produkt płacimy więcej. To utrudnia konsumentom porównywanie cen oraz osłabia ich zaufanie do przedsiębiorców”.
UOKiK zamierza więc sprawdzić nie tylko to, czy na opakowaniu znajduje się prawidłowa informacja o gramaturze. Analizie ma podlegać również wygląd, wielkość i szata graficzna opakowania oraz sposób komunikowania samej zmiany.
Nowy wyrok TSUE ważny dla shrinkflacji
Istotnym impulsem dla działań UOKiK jest również kwietniowe orzeczenie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w sprawie C-301/25.
Zgodnie z interpretacją przedstawioną przez polski Urząd samo spełnienie wymogów wynikających z prawa żywnościowego nie wyklucza możliwości oceny sposobu prezentowania produktu na podstawie przepisów dotyczących nieuczciwych praktyk rynkowych.
W praktyce oznacza to, że prawidłowe umieszczenie nowej gramatury na opakowaniu nie musi automatycznie zamykać kwestii sposobu informowania konsumenta o zmianie.
Jeżeli opakowanie, jego wielkość, grafika lub sposób przekazywania informacji powodują, że konsument może odnieść mylne wrażenie, że ilość produktu się nie zmieniła, praktyka może podlegać dalszej ocenie UOKiK.
Danone, Nestlé, Mondelēz i Unilever – co obecnie sprawdza UOKiK?
Postępowania obejmują Danone, Mondelēz, Nestlé oraz Unilever, ale UOKiK w oficjalnym komunikacie nie wskazał konkretnych produktów ani marek, których miałyby dotyczyć potencjalne nieprawidłowości.
Nie można więc na obecnym etapie stwierdzić, że określony produkt któregoś z tych producentów narusza prawa konsumentów.
Celem postępowań wyjaśniających jest ustalenie, czy firmy prawidłowo informują o zmianach ilości oferowanych produktów oraz czy stosowane sposoby prezentacji nie wprowadzają klientów w błąd.
Jeżeli zgromadzony materiał wykaże możliwość naruszenia przepisów, Prezes UOKiK będzie mógł przejść do kolejnego etapu i postawić przedsiębiorcom zarzuty.
Shrinkflacja nie tylko w Polsce
Problem zmniejszania gramatury produktów jest przedmiotem zainteresowania organów ochrony konsumentów również w innych państwach Unii Europejskiej.
UOKiK wskazuje, że specjalne rozwiązania dotyczące informowania klientów o zmniejszeniu ilości produktów zostały już wprowadzone lub są wdrażane m.in. we Francji, na Węgrzech i w Austrii. Orzeczenia dotyczące downsizingu zapadły również przed sądami w Austrii i Niemczech.
Oznacza to, że sposób komunikowania zmian gramatury staje się coraz istotniejszym elementem europejskiej ochrony konsumentów.
UOKiK dopiero zbada, czy doszło do naruszeń
Postępowania wobec Danone, Mondelēz, Nestlé i Unilever są obecnie postępowaniami wyjaśniającymi, dlatego nie przesądzają o odpowiedzialności przedsiębiorstw.
Najważniejsze pytanie dotyczy tego, czy konsumenci otrzymują wystarczająco jasną informację, że ilość kupowanego produktu została zmniejszona – szczególnie wtedy, gdy cena i wygląd opakowania pozostają podobne.
Dla rynku spożywczego, w tym rynku nabiału i produktów mlecznych, sprawa może mieć szersze znaczenie. To właśnie nabiał znalazł się wśród kategorii, w których konsumenci najczęściej deklarowali zetknięcie się z downsizingiem.
Wyniki postępowań UOKiK pokażą, czy stosowane przez cztery przedsiębiorstwa sposoby informowania o zmianach gramatury wymagają dalszej interwencji Urzędu i czy w konsekwencji pojawią się nowe standardy komunikowania shrinkflacji na polskim rynku.
Zobacz także: Mleko w USA zyskuje nowe warianty. Konsumenci nie rezygnują z tradycyjnego mleka
